Spór o S₁ w autyzmie a konsekwencje kliniczne
Tekst wygłoszony w Poznaniu 18 kwietnia 2026 podczas seminarium Diagnostyka różnicowa autyzmu i schizofrenii z udziałem Katty Langelez-Stevens, zorganizowanego przez Koło Warszawskie i Koło Krakowskie Psychoanalizy NLS.
Tekst Érica Laurenta jest zapisem jego wystąpienia wygłoszonego 14 czerwca 2025 roku w Paryżu w ramach spotkania CERA, w którym miałem możliwość uczestniczyć. W ramach swojego wkładu w dzisiejszą pracę nad tym tekstem najpierw przedstawię stanowisko Laurenta w sporze o S₁ w autyzmie, a następnie konsekwencje praktyczne wynikające z jego teoretyzacji.
Zamrożenie czy wykluczenie
Cofnijmy się do 2021 roku, kiedy Jean-Claude Maleval publikuje książkę La Différence autistique, wynik rzetelnej pracy nad kliniką autyzmu, od Bleulera, przez Kannera i Aspergera, aż po Lacana. Maleval wymienia cechy odróżniające autyzm od psychozy, między innymi nieobecność urojeń, halucynacji werbalnych i momentu rozpętania. Punktem zapalnym dyskusji stanie się jednak status S₁, znaczącego mistrza w autyzmie, który Maleval określa jako „zamrożony”.
Terminem „zamrożenie” Maleval nawiązuje do sformułowania Lacana z Konferencji genewskiej o symptomie z 1975 roku: chodzi o to, by wiedzieć, dlaczego u autystyka albo u tego, kogo nazywamy schizofrenikiem, jest coś, „co się zamraża”. Zamrożenie S₁ zamyka podmiot w powtórzeniu niepodatnym na dialektyzację. Według Malevala termin ten jest adekwatniejszy niż wykluczenie, ponieważ pozostawia otwartą możliwość odmrożenia. Świadczą o niej wysoko funkcjonujący autystycy, którzy nabyli zdolność wypowiedzenia i potrafią wejść w żywy, nieprzewidywalny kontakt z Innym. To dlatego Maleval rezerwuje wykluczenie wyłącznie dla psychozy, a zamrożenie S₁ uznaje za zjawisko typowe dla autyzmu.
Z kolei Jacques-Alain Miller, poproszony o napisanie wstępu do książki Malevala, ośmiela się w tym wstępie stwierdzić:
„Słowo zamrożenie jest w istocie użyte jeden raz przez Lacana w odniesieniu do autyzmu. Ale czy roztropne jest stosowanie zamrożenia do znaczącego mistrza? Jako znaczący, jest on umartwiony i umartwiający, nie należy do porządku tego, co żywe, nie podlega zamrażaniu i rozmrażaniu. Czyż nie wydaje się bardziej wskazane przyjęcie go jako wykluczonego? Zresztą to właśnie robią cytowani przez Malevala Lefortowie […]”.
Dwa S₁
Do tej dyskusji odwołuje się Éric Laurent w omawianym dzisiaj tekście. Laurent precyzuje, że należy stanowczo odróżnić dwa rodzaje S₁. Pierwszy to pierwotny S₁, który tworzy 0 jako zbiór pusty i umożliwia enumerację jouissance, poczynając od tego zbioru pustego. Drugi to S₁, który łączy się z S₂, jak w łańcuchu znaczącym czy w prywatnych językach tworzonych przez podmioty autystyczne.
Maleval wydaje się mówić o S₁ w drugim rozumieniu, gdy dopatruje się odmrożenia S₁ u wysoko funkcjonujących podmiotów autystycznych. Laurent natomiast argumentuje, że wykluczenie dotyczy raczej pierwszego rodzaju S₁: pierwotnego znaczącego oddzielającego 1 i 0, który symbolicznie strukturyzuje jouissance i pozwala na jej wyliczenie. Wykluczenie skutkuje niepoliczalnością, a konsekwencją niepoliczalności jest dominacja jednej, autystycznej jouissance bez Innego. To stąd pochodziłaby konieczność tworzenia powtarzalnych obwodów, w których podmiot autystyczny może bezpiecznie funkcjonować.
Obwód i brzeg
Obwód to termin Laurenta określający powtarzalne zachowania służące opanowaniu autystycznej jouissance. Podmiot autystyczny konstruuje zachowanie repetytywne, na przykład kołysanie się, stukanie czy kręcenie kółkami zabawek, bez tworzenia nowego znaczenia. Taki obwód nie jest łańcuchem znaczących, lecz ich następstwem: nie służy produkcji sensu, lecz regulowaniu jouissance.
Z kolei regulacja jouissance poprzez obwód pozwala podtrzymać brzeg. Brzeg to topologiczne określenie symboliczno-wyobrażeniowej granicy oddzielającej podmiot od Innego. Brzeg mogą tworzyć obiekty autystyczne, sobowtór lub wyjątkowe zainteresowania. Naruszenie brzegu powoduje trwogę, którą mogą zmniejszyć repetytywne zachowania w ramach obwodu.
Konsekwencje kliniczne
Jakie konsekwencje praktyczne możemy wyciągnąć z tej teoretyzacji?
Zmuszanie podmiotu autystycznego do porzucenia swoich obiektów jest poważnym błędem, który może wywołać skrajny lęk czy agresję, ponieważ zaburza fundamenty obronne podmiotu. Dlatego w pracy z podmiotem autystycznym najpierw należy zostać włączonym w jego świat jako bezpieczny i kontrolowany obiekt. Zamiast siłą odbierać pacjentowi autystycznemu jego przedmioty, lepiej z nich skorzystać. Praca nad obwodem nie oznacza jego całkowitej likwidacji, lecz stworzenie warunków sprzyjających rezygnacji z części autystycznej jouissance bez trwogi.
Dla ilustracji winieta kliniczna. Éric Laurent w książce La Bataille de l’autisme przywołuje przypadek chłopca, który nie rozstawał się ze swoim kijem, nieustannie nim wymachiwał i uderzał. Zamiast zakazywać używania kija i traktować go jako problem do usunięcia, zespół terapeutyczny postanowił włączyć go w bardziej złożony układ. Najpierw opiekunom udało się powiązać ruch kija z uderzeniami serca dzwonu w pobliskim kościele. Dzięki temu fascynacja chłopca przesunęła się z samego kija na uderzenia dzwonu, a następnie na regularne godziny, w których dzwon rozbrzmiewał. Potem uwaga chłopca skupiła się na wskazówkach zegara, a zegar otworzył bezpośrednią drogę do fascynacji cyframi, które chłopiec przyswajał najpierw bardzo konkretnie, godzina po godzinie, a z czasem coraz bardziej abstrakcyjnie, w większych jednostkach czasu. Rezultatem tej serii przesunięć była zdolność do zaangażowania się w naukę arytmetyki i podjęcia edukacji w szkole.
Analityk musi więc wziąć w nawias własne pragnienie i zgodzić się na bycie obiektem nienarzucającym własnych intencji. Nie jest to możliwe bez własnej analizy z analitykiem, który potrafił nie czerpać osobistych korzyści ze swojego aktu.